ANANSI - PAJĘCZY OSZUST

Kim jest Anansi?

Anansi to Pan Pająk, reprezentujący cechy pająka i człowieka. Zachowuje się jak człowiek, ale przybiera postać pająka i mieszka w społeczności zwierząt. W mitologii afrykańskiej bohater ludowy i trikster, czyli oszust, szelma, pojawiający się często w mitach i opowieściach ludów afrykańskich Akan zamieszkujących tereny dzisiejszej Ghany. Anansi symbolizuje zdolność człowieka do odnoszenia zwycięstw pomimo przewagi przeciwnika. Historie o nim pozwalają wierzyć, że nawet najsłabszy człowiek może zwyciężyć w starciu z silnym przeciwnikiem, dzięki swojemu sprytowi i sile rozumu. Pokonany również może odnieść zwycięstwo.
Anansi był najczęściej wyobrażany w postaci pająka (pajęczyna symbolizuje tu ustne opowieści, przekazywane z pokolenia na pokolenie), to bóg znany także w pewnych rejonach Karaibów, do których przewożono niewolników z Afryki, słynął z mądrości i przebiegłości. Pierwotnie przypisany do stwórcy świata - występuje jako przedstawiciel i posłaniec swojego ojca, boga nieba Nyame - zasłynął jako bohater, który sprytem i oszustwem wygrywa z innymi. Jego wyczyny są tematem opowieści ludowych wzbogacanych nawet w Indiach Zachodnich. Występuje też w wierzeniach jako Anansi, Kwaku Anansi. W przypowieściach i bajkach w książkach wydanych w Ghanie Anansi jest przedstawiany jako kulturowy bohater, odpowiedzialny za to, że inni widzą rzeczy takimi, jak on chce, żeby je widzieli, trikster i oszust, który za swoje wybryki musi zapłacić wstydem i zostać ukarany.

Przypowieści o Anansim

Historie o Anansim - pajęczym oszuście - odzwierciedlają mądrość Ghańczyków, przekazywaną z pokolenia na pokolenie. W przeciwieństwie do innych kultur, w których występuje długa tradycja świadectw pisanych, Ghańczycy podkreślają ustną tradycję. "Wiedza jest jak baobab. Nikt nie może jej objąć". To przysłowie dowodzi, jak mądrość Ghańczyków jest przekazywana z pokolenia na pokolenie.
Najbardziej znane są trzy bajki o Anansim, ukazujące jego najważniejsze cechy:
1. Jak Anansi przywłaszczył sobie historie boga nieba.
2. Anansi i dzban mądrości.
3. Kwaku Anansi i kapelusz gorącej fasoli.
W pierwszej bajce, dzięki swojemu sprytowi i przebiegłości Anansi staje się głównym bohaterem wszystkich przypowieści i bajek ludowych. Druga opowiada, jak, kierując się chciwością, Anansi dokonuje złego wyboru. W trzeciej przypowieści poznajemy najgorszą przywarę Anansiego - łakomstwo.

Bajka pierwsza, czyli jak Anansi przywłaszczył sobie historie o bogu nieba

Dawno, dawno temu, wszystkie historie ludu Akan opowiadały o bogu nieba Nyankopong i nosiły nazwę "Nyankonsem" albo historie o bogu nieba. Pewnego dnia Nyankopong postanowił sprzedać wszystkie historie o sobie, stawiając warunek, że kupiec musi przynieść mu żywego pytona, żywego lwa, żywe pszczoły i wróżkę (Mmoatia). Ogłosił to swoim naczelnikom i starszym plemienia, ale nikt nawet nie zamierzał spełnić jego żądania, ponieważ nikt nie przypuszczał, że bóg nieba naprawdę chce sprzedać wszystkie historie o sobie.
Anansi dowiedział się od myśliwego o ofercie Nyankoponga i odwiedził go, a następnie zaczął się zastanawiać jak wykonać zadanie. Aby zdobyć pytona, wziął linę, długi bambusowy kij i zaprowadził swojego syna Ntikumę do siedziby pytona. Tam zaczął głośno rozważać, jak długi może być pyton w stosunku do bambusowej tyczki. Kiedy zaintrygowany pyton zapytał Anansiego o przedmiot sporu, ten zasugerował, by pyton wyszedł i pozwolił przywiązać się do tyczki, tak by mogli go zmierzyć. Pyton zgodził się, a Anansi zabrał go do Nyankoponga.
Aby zdobyć żywego lwa, Anansi obmyślił inny fortel. Wraz z synem wziął duży worek i udał się do legowiska lwa. Tam zaczęli głośno zastanawiać się nad tym, czy lew nie jest zbyt tłusty i czy zmieści się w worku. Kiedy lew poprosił, by nie przeszkadzali innym zwierzętom, Anansi zaproponował mu, żeby udowodnił Ntikumie, że może się zmieścić się w worku, zawstydzając tym młodego chłopca. Lew zgodził się, a Anansi zaniósł go do boga nieba. Następnie Anansi z synem zabrali dzban i sito, i udali się do drzewa, na którym wisiało gniazdo pszczół. Ntikuma wspiął się na drzewo i wylał na gniazdo dzban wody. Wtedy Anansi zaprosił pszczoły, by schroniły się przed ulewą w pustym dzbanie. Szybko nakrył go sitem i zaniósł do Nyankoponga. W końcu nadeszła kolej, by schwytać Mmoatię. Anansi przygotował papkę z yam i gotowanego jajka, będących ulubionymi potrawami Mmoatii. Włożył jedzenie do rąk woskowej postaci, którą ustawił na środku ścieżki. Kiedy Mmoatia przyszła, zjadła yam i jajko, i rozkazała postaci zejść jej z drogi. Postać oczywiście się nie poruszyła, więc Mmoatia zaatakowała ją i przykleiła się do wosku. Anansi i Ntikuma wzięli Mmoatię i zanieśli ją Nyankopongowi.
Następnego dnia Nyankopong wezwał wszystkich wodzów i starszych, i ogłosił, że Anansi jest ze wszystkich najmądrzejszy i może zatrzymać historie na zawsze. Od tamtej pory te historie znane są jako historie Anansiego lub "Anansesem".

Bajka druga, czyli Anansi i dzban mądrości

Dawno, dawno temu Kweku Anansi był uważany za najmądrzejsze stworzenie na Ziemi. Był tak mądry, że po jego rady ludzie przybywali ze wszystkich stron świata. Jednakże Anansi był coraz bardziej zmęczony tyloma pielgrzymami i postanowił włożyć całą swoją mądrość do dzbanka i ukryć go w koronie drzewa. Zawiesił sobie dzban na szyi i zaczął się na nie wspinać, ale we wspinaczce przeszkadzał mu kołyszący się przy brzuchu dzban. Obserwujący to z dołu jego syn Ntikuma poradził, by Anansi przywiązał sobie dzbanek do pleców. Anansi wpadł w złość, że jego syn wiedział coś lepiej niż on, i rozbił dzban o ziemię, a jego cała mądrość rozproszyła się po świecie.

Bajka trzecia, czyli Kwaku Anansi i kapelusz gorącej fasoli

Pewnego razu Kwaku Anansi z żoną Aso zostali zaproszeni na przyjęcie do jego teściów. Anansi postanowił skorzystać z okazji i pokazać teściom, jaki jest bogaty. Ubrali się w najpiękniejsze szaty, które wkładali tylko idąc do kościoła, a Anansi włożył elegancki kapelusz i fajkę do ust. Kiedy przyszli na przyjęcie, teściowie byli pod wrażeniem. Anansi, który był bardzo głodny, spojrzał na stół, ale nie zobaczył swojego ulubionej potrawy, czyli gorącej fasoli. Pomyślał sobie, że jego teść ukrył gdzieś to danie, więc natychmiast opracował plan. Powiedział teściowi, że chcieliby z żoną wrócić wcześniej do domu, a wychodząc, zaczął węszyć w poszukiwaniu fasoli. Wywęszył ją w kuchni. Pod pozorem skorzystnania z łazienki szybko poszedł do kuchni, chwycił plastikową torbę, napełnił ją gorącą fasolą i ukrył pod kapeluszem. Ponieważ fasola była gorąca i parzyła go w głowę, spróbował szybko opuścić przyjęcie. Jego teść, dobry gospodarz, pogratulował Anansiemu dobrej opieki nad córką i, rozmawiając, prowadził ich przez całą drogę do wyjścia. Anansi rozpaczliwie próbował się go pozbyć, ale musiał być uprzejmy. Wkrótce ból spowodowany gorącą fasolą stał się nie do zniesienia. Kiedy spróbował dla ochłody uchylić kapelusz, fasola wysypała się na jego eleganckie sandały, a teść doznał szoku, dowiadując się, że zięć jest złodziejem. Anansi skompromitował swoją żonę i musiał uciekać ze wstydem. I tak oto, z powodu łakomstwa Anansi poparzył sobie głowę i wyłysiał.

Sztuki teatralne o Anansim

W Ghanie powstały przynajmniej trzy sztuki teatralne, w których Anansi występuje jako główny bohater. W każdej z nich publiczność bierze udział w przedstawieniu i występuje razem z Anansim. W przeszłości oraz obecnie, na terenach rolniczych, opowiadane przy ognisku historie bawią oraz uczą członków społeczeństwa Ghany uniwersalnych wartości. Opowiadanie historii jest ważnym elementem wymiany poglądów, w którym uczestniczą aktywnie, zarówno bajarz, jak i słuchacze.
Sztuki te mają charakter ludowych przypowieści, łączą elementy tradycyjnych wierzeń afrykańskich z elementami wzajemnej interakcji między bajarzem a widownią, czyli słuchaczami. Tak jest np. ze sztuką: "The Story Ananse Told" (Historia, którą opowiedział Anansi). Opowiada ona o tym, jak spryt i lojalność zostają nagrodzone, a zachłanność i nieposłuszeństwo ukarane.
Anansi, odgrywający rolę bajarza, wędrownego dziada przybywającego ze świata z nowinami w postaci bajek i pieśni, manipuluje innymi i sprowadza na nich karę za ich naiwność i zachłanność. Nauka, jaką głosi, mówi, że można zrobić głupca z każdego, kto postępuje mądrze i uczciwie, ale nie można go pokonać.

Akt I: Anansi przedstawia się jako oszust i rozpoczyna opowieść.
Żył sobie myśliwy o imieniu Osugyani. Na ścianie w swoim domu powiesił upolowaną przez siebie głowę magicznej antylopy, o co antylopa ubłagała myśliwego przed śmiercią, obiecując, że w zamian za to ona uczyni kiedyś coś dla niego. I rzeczywiście, pewnego dnia, kiedy myśliwy jest w lesie, głowa spada na podłogę i zamienia się w piękną dziewczynę, która szykuje dla niego obiad, szyje i ceruje, a potem z powrotem zamienia się w głowę antylopy. Historia powtarza się codziennie przez 400 lat, aż pewnego dnia myśliwy chowa się pod łóżkiem i odkrywa przyczynę swojego dobrobytu. Zaskoczona dziewczyna przyrzeka myśliwemu zostać jego żoną, pod warunkiem, że nigdy nie ujawni jej prawdziwej postaci. Potem wyjaśnia, że jest księżniczką Kidu, która odmówiła poślubienia boga rzeki Pra i została za karę zamieniona w antylopę. Prosi myśliwego, by przyrzekł, że nigdy nie zagra na bębnie wiszącym na ścianie oraz nigdy nie zakocha się w innej kobiecie w królestwie. Uzyskawszy te obietnice, księżniczka zamienia myśliwego w wielkiego, bogatego króla.

Akt II: Do pałacu króla przybywa wszystkowiedzący Anansi i stara się go skusić do złamania jednej z obietnic. Podstępem skłania króla do zagrania na bębnie, co uwalnia Króla Potwora Subruku - właściciela bębenka - który następnie porywa króla i znika. Anansi odwiedza królewskiego kanclerza oraz Okyeamę (lingwistę), udając, że nic nie wie na temat zniknięcia króla, jednak za złotą koronę wyjawia królowej, że Subruku porwał jej męża za karę, za to, że zagrał na należącym do niego bębenku.
Królowa podejrzewa, że Anansi skłonił oszustwem jej męża do złamania obietnicy, ale Anansi temu zaprzecza. Wysyła Okyeamę na poszukiwanie swojej magicznej różdżki, ale wkrótce znajduje ją i sprowadza króla do pałacu, jednocześnie odkrywając intrygę Anansiego. Prosi męża o odnowienie obietnic i odkrywa, że je zapomniał. Jednakże, w dowód swojej wspaniałomyślności wybacza mężowi, pod warunkiem, że ten nigdy nie zakaszle. Król ochoczo się zgadza.

Akt III: Kiedy Okyeama szuka magicznej różdżki królowej, spotyka Anansiego, który mu wyjawia, że różdżka jest w chacie potwora. Z początku Okyeama nie wierzy Anansiemu, ale potem idzie do chaty potwora. Tam zostaje złapany przez jego rodzinę, której członkowie chcą go zjeść. Dowiedziawszy się, że Okyeama może ich zaprowadzić do magicznej różdżki, na jakiś czas odkładają oni ucztę. W zamian za różdżkę obiecują mu królestwo i bogactwo. Kiedy Okyeama nieopatrznie ujawnia drugą obietnicę króla, potwory przybierają ludzką postać i proszą Okyeamę, żeby zaprowadził je do pałacu.

Akt. IV: W tym czasie w pałacu król awansuje kanclerza na stanowisko Okyeamy. Zaraz po tym do pałacu przybywa pierwszy Okyeama wraz z towarzyszącymi mu potworami. Król Potwór śpiewa pieśń o powrocie Okyeamy, a król aresztuje kanclerza. Kiedy monarcha odpoczywa, Księżniczka Potwór zaleca się do niego. Uwiedzony jej urodą król nie tylko się w niej zakochuje, ale też prosi o rękę. Słyszy to królowa. Jej mąż, starając się zatuszować sprawę, kaszle, i w ten sposób łamie obie swoje obietnice. Kiedy królowa chce zamienić małżonka z powrotem w myśliwego, ten grozi, że ujawni jej tożsamość przed wszystkimi mieszkańcami królestwa.
Sztuka kończy się, kiedy Okyeama mówi królowi, że chciwość spowodowała upadek poprzedniego króla, a on nie będzie już mu lojalny. Nagle pojawia się potwór i zabija obu bohaterów. Anansi bajarz wieńczy sztukę słowami: "Tak się kończy moja historia. Zatrzymajcie ją, przyjaciele, aż do końca swoich dni".

Powyższe materiały oraz więcej informacji na temat kultury i filozofii Ghańczyków znajdą Państwo pod adresem:
http://www.lehigh.edu/~tqr0/ghanaweb/anansetales.html